Pankreatit (Pankreas İltihabı) Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Ani başlayan ve sırta doğru yayılan şiddetli üst karın ağrısı, pankreatit açısından değerlendirilmesi gereken önemli belirtilerden biridir. Özellikle akut pankreatit, kısa sürede gelişerek hastane tedavisi gerektirebilir. Hastalığın seyri kişiden kişiye değiştiği için pankreas iltihabı belirtileri erken dönemde dikkate alınmalı ve ağrının yalnızca mide rahatsızlığı olduğu düşünülerek beklenmemelidir.

Pankreatit Nedir, Ne Kadar Ciddidir?

Pankreas, midenin arkasında bulunan ve hem sindirim enzimlerinin hem de kan şekerinin düzenlenmesinde görev alan hormonların üretimine katkı sağlayan bir organdır. Pankreas dokusunda iltihabi süreç gelişmesine pankreatit adı verilir. Hastalık aniden başlayan akut formda görülebileceği gibi uzun süren yapısal hasarla birlikte kronik hale de gelebilir.

Akut dönemde pankreasta üretilen sindirim enzimlerinin normal işleyişinin bozulması, pankreas ve çevresindeki dokularda inflamasyona yol açabilir. Vakaların önemli bir bölümü hafif seyrederken bazı hastalarda pankreas çevresinde sıvı birikimleri, doku kaybı veya organ yetmezliği gelişebilir. Bu nedenle pankreatit tehlikeli mi değerlendirmesi yalnızca ağrının şiddetine bakılarak yapılamaz. Hastalığın ilk saatler ve günler içindeki seyri önemlidir.

Hastalığın ciddiyeti yaş, eşlik eden hastalıklar, dolaşım ve solunum durumu, böbrek fonksiyonları ve lokal komplikasyonların varlığıyla birlikte değerlendirilir. Hafif olgular birkaç gün içinde belirgin biçimde düzelebilirken ağır olgularda yoğun bakım ve girişimsel tedaviler gerekebilir.

Pankreatit Belirtileri

Akut pankreatitte en karakteristik yakınma üst karın bölgesinde başlayan belirgin ağrıdır. Ağrı genellikle sürekli karakterdedir ve saatler boyunca devam edebilir. Bazı hastalarda yemek sonrasında daha belirgin hale gelebilir.

Bulantı, kusma, iştahsızlık, ateş ve karında hassasiyet ağrıya eşlik edebilir. Belirtilerin biçimi her hastada aynı olmayacağı için tanı yalnızca şikayetlere dayanılarak konmaz.

Karın Üstünden Sırta Vuran Ağrı

Hastaların en sık tarif ettiği yakınmalardan biri mide bölgesinin hemen üzerinde başlayan ve sırta doğru yayılan ağrıdır. Pankreatit ağrısı nereye vurur denildiğinde en tipik yayılım alanlarından biri sırttır ancak ağrı bazen yanlara veya göğüs bölgesine doğru da hissedilebilir.

Ağrı çoğunlukla ani veya kısa süre içinde belirginleşen, sürekli ve güçlü bir karakter taşır. Ağrının yeri ve şiddeti tek başına hastalığın ağır olduğunu göstermez. Güncel kılavuzlarda klinik şiddet değerlendirmesi organ fonksiyonları ve komplikasyonların gelişimi üzerinden yapılmaktadır.

Bulantı, Kusma, Ateş, Karında Şişkinlik

Bulantı ve tekrarlayan kusma akut pankreatitte sık görülebilir. Bazı hastalarda karında belirgin hassasiyet ve şişkinlik gelişir. Ateş ise inflamatuvar yanıtın bir parçası olabileceği gibi ilerleyen dönemde enfeksiyon açısından da değerlendirilmesi gereken bir bulgudur.

Hastalık ağırlaştığında nabız hızlanması, tansiyon düşüklüğü, solunum güçlüğü veya idrar miktarında azalma gibi sistemik belirtiler ortaya çıkabilir. Bu bulgular pankreasla sınırlı başlayan sürecin diğer organ sistemlerini etkilediğini gösterebilir.

Hemen Acile Gitmeniz Gereken Durumlar

Acil uyarı: Ani başlayan ve geçmeyen şiddetli üst karın ağrısı, sırta yayılan yoğun ağrı, sürekli kusma, belirgin nefes darlığı, bayılma hissi, bilinç değişikliği, tansiyon düşüklüğü hissi, giderek artan karın şişliği veya genel durumda hızlı kötüleşme varsa acil sağlık değerlendirmesi gerekir. Pankreatit şüphesinde özellikle şiddetli belirtiler evde takip edilmemelidir.

Pankreatit Neden Olur?

Pankreatit neden olur değerlendirmesinde ilk olarak safra taşları ve alkol kullanımı üzerinde durulur. Bununla birlikte yüksek trigliserit seviyeleri, bazı işlemler, ilaçlar ve daha nadir metabolik veya anatomik nedenler de hastalığa yol açabilir.

Nedenin doğru belirlenmesi yalnızca mevcut atağın tedavisi açısından değil, yeni bir atağın önlenmesi açısından da önemlidir. Özellikle tekrarlayan pankreatitte altta yatan nedenin ayrıntılı biçimde araştırılması gerekir.

Pankreas ve iltihaplı pankreas hücrelerinin büyütülerek gösterildiği illüstrasyon

Safra Taşı

Safra kesesindeki küçük taşlar veya çamur safra yollarına ilerleyerek pankreas kanalının açıldığı bölgede geçici veya kalıcı tıkanmaya neden olabilir. Bunun sonucunda pankreas enzimlerinin normal akışı bozulabilir ve pankreatit gelişebilir.

Safra taşı pankreatit gelişiminin en önemli nedenlerinden biridir. Safra taşına bağlı hafif akut pankreatitte hasta toparlandıktan sonra safra kesesinin aynı hastane yatışı içinde alınması, yeni atakların önlenmesi açısından güncel tedavi yaklaşımında önemli bir yere sahiptir.

Alkol

Uzun süreli ve yoğun alkol tüketimi pankreas dokusunda hasar oluşturarak hem akut hem de kronik pankreatit gelişimine katkıda bulunabilir. Ancak alkol tüketen herkesin pankreatit geçireceği veya pankreatit gelişen her hastada nedenin alkol olduğu düşünülmemelidir.

Alkole bağlı bir atak düşünüldüğünde gelecekteki pankreatit riskini azaltmak için alkol kullanımının sonlandırılması önem taşır. Tekrarlayan ataklar zaman içinde pankreasın yapısında kalıcı değişikliklere yol açabilir.

Yüksek Trigliserit

Kandaki trigliserit düzeyinin çok yüksek olması pankreatitin metabolik nedenlerinden biridir. Safra taşı veya belirgin alkol öyküsü bulunmayan hastalarda trigliserit düzeyi araştırılabilir.

Güncel acg kılavuzuna göre trigliserit düzeyinin özellikle 1000 mg/dl üzerinde olması pankreatitin nedeni olarak daha güçlü biçimde değerlendirilir. Tedavinin ardından lipid düzeylerinin kontrol altına alınması yeni atakların önlenmesi açısından önemlidir.

Ercp Sonrası, İlaçlar ve Diğer Nedenler

Safra ve pankreas kanallarına yönelik endoskopik bir işlem olan ercp sonrasında pankreatit gelişebilir. Bu durum işlemin bilinen komplikasyonlarından biridir ve risk hastaya ve gerçekleştirilen işleme göre değişebilir.

Bazı ilaçlar, yüksek kalsiyum düzeyi, karın travmaları, otoimmün hastalıklar ve bazı genetik özellikler de daha seyrek nedenler arasındadır. Nedeni başlangıç değerlendirmesinde bulunamayan hastalarda tekrar ultrason, manyetik rezonans veya endoskopik ultrason gibi ileri incelemeler gündeme gelebilir.

Tanı Nasıl Konur?

Akut pankreatit tanısında hastanın şikayetleri, kan testleri ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilir. Güncel yaklaşımda tanı için tipik karın ağrısı, pankreas enzimlerinin belirgin yükselmesi ve görüntülemede pankreatitle uyumlu bulgulardan en az ikisinin bulunması yeterli kabul edilir.

Bu nedenle her hastada tanı koymak için mutlaka tomografi çekilmesi gerekmez. Klinik ve laboratuvar bulguları yeterince açıklayıcı olduğunda görüntüleme daha çok nedenin araştırılması veya komplikasyonların değerlendirilmesi amacıyla kullanılabilir.

Amilaz ve Lipaz: 3 Kat Yüksek Ne Demek?

Pankreasın ürettiği enzimler arasında amilaz ve lipaz bulunur. Akut pankreatitte özellikle lipaz kanda belirgin şekilde yükselebilir. Amilaz lipaz yüksekliği tek başına pankreatit tanısı anlamına gelmez ancak klinik bulgularla birlikte değerlendirilmesi önemlidir.

Tanı kriterlerinden biri amilaz veya lipaz değerinin laboratuvarın normal üst sınırının üç katından fazla olmasıdır. Örneğin lipaz için üst sınır 60 birim kabul edilen bir laboratuvarda 180 birimin üzerindeki değer bu kriteri karşılayabilir. Referans aralıkları laboratuvara göre değiştiğinden sonuçlar kendi normal değerleri üzerinden yorumlanmalıdır.

Ultrason Neden İlk Tetkik, Tomografi Ne Zaman Çekilir?

Akut pankreatitte karın ultrasonunun önemli amaçlarından biri safra kesesinde veya safra yollarında taş bulunup bulunmadığını değerlendirmektir. Bu nedenle özellikle biliyer neden araştırılırken ultrason ilk görüntüleme yöntemlerinden biridir.

Tomografinin hastaneye başvuran her hastada hemen yapılması önerilmez. Güncel acg kılavuzu, tanının belirsiz olduğu veya uygun tedaviye rağmen ilk 48–72 saat içerisinde klinik iyileşmenin görülmediği durumlarda tomografinin değerlendirilmesini önermektedir. Erken dönemde tomografi hastalığın son şiddetini her zaman doğru göstermeyebilir.

Hekimin elinde tuttuğu pankreas ve safra yolları modeli

Hafif, Orta, Ağır Pankreatit: Farkı Ne?

Revize atlanta sınıflamasına göre akut pankreatit hafif, orta şiddetli ve ağır olarak üç grupta değerlendirilir. Sınıflandırmanın temelinde organ yetmezliği ve lokal veya sistemik komplikasyonların varlığı bulunur.

Tüm sütunları görmek için tabloyu yana kaydırın.

ÖzellikHafif PankreatitOrta Şiddetli PankreatitAğır Pankreatit
Organ YetmezliğiYokturGeçicidir ve 48 saat içinde düzelir48 saatten uzun sürer
Lokal KomplikasyonYokturGörülebilirSıklıkla eşlik edebilir
Sistemik KomplikasyonYokturGörülebilirBelirgin olabilir
Hastane SüreciGenellikle daha kısaDaha yakın takip gerekebilirYoğun bakım gerekebilir
Girişim İhtiyacıGenellikle düşüktürHastaya göre değişirDaha sık gündeme gelebilir

 

Hafif pankreatitte organ yetmezliği ve lokal veya sistemik komplikasyon bulunmaz. Orta şiddetli pankreatitte 48 saatten kısa süren geçici organ yetmezliği veya lokal komplikasyonlar olabilir. Ağır pankreatit ise 48 saatten uzun süren kalıcı organ yetmezliğiyle tanımlanır.

Hastanede Tedavi Nasıl İlerler?

Akut pankreatit tedavisinin ilk aşamasında hastanın dolaşım durumu, ağrısı, böbrek fonksiyonları ve solunumu yakından değerlendirilir. Tedavi hastalığın nedenine ve şiddetine göre değişir.

Her hastaya antibiyotik, cerrahi işlem veya yoğun bakım gerekmez. Hafif vakalarda destek tedavisiyle kısa sürede iyileşme sağlanabilirken ağır hastalıkta multidisipliner takip gerekebilir.

Sıvı, Ağrı Kontrolü ve Takip

Damar yoluyla sıvı desteği akut pankreatitin başlangıç tedavisinin temel parçalarından biridir. Güncel acg kılavuzu aşırı sıvı verilmesi yerine orta düzeyde ve hastanın durumuna göre ayarlanan sıvı tedavisini önermektedir. Sıvı ihtiyacı özellikle ilk 24 saatte önemlidir ve kalp veya böbrek hastalığı bulunan kişilerde daha dikkatli planlanmalıdır.

Ağrının etkili biçimde kontrol edilmesi, idrar çıkışının izlenmesi, kan değerlerinin takip edilmesi ve organ fonksiyonlarının değerlendirilmesi tedavinin diğer parçalarıdır.

Aç Kalmak Şart mı?

Geçmişte pankreası dinlendirmek amacıyla hastaların uzun süre ağızdan beslenmemesi yaygın bir yaklaşımdı. Günümüzde ise hafif akut pankreatitte hasta tolere edebildiğinde erken ağızdan beslenmeye geçilmesi desteklenmektedir.

Bulantı ve kusmanın azalması, ağrının kontrol altına alınması ve bağırsakların çalışmasıyla birlikte uygun beslenme başlanabilir. Uzun süre gereksiz açlık, güncel tedavinin temel yaklaşımı değildir.

Cerrahi Ne Zaman Devreye Girer?

Akut pankreatitin kendisi doğrudan ameliyat edilmesi gereken bir hastalık değildir. Cerrahi veya girişimsel işlemler genellikle hastalığın nedeninin ortadan kaldırılması veya gelişen komplikasyonların tedavisi amacıyla uygulanır.

Özellikle safra taşına bağlı hastalık, enfekte pankreas nekrozu veya bazı kalıcı sıvı koleksiyonları cerrahi ve girişimsel tedavinin gündeme geldiği başlıca durumlardır.

Safra Taşına Bağlı Pankreatitte Safra Kesesi Ameliyatının Zamanlaması

Safra taşına bağlı hafif pankreatit düzeldikten sonra yalnızca pankreatit atağını tedavi etmek yeterli olmayabilir. Safra kesesinde taşların kalması yeni pankreatit ataklarının gelişmesine neden olabilir.

Hafif biliyer pankreatitte safra kesesi ameliyatının aynı hastane yatışı sırasında yapılması çoğu hastada önerilen yaklaşımdır. Ağır veya komplikasyonlu pankreatitte ise ameliyatın zamanlaması hastalığın seyri ve çevre dokulardaki bulgulara göre planlanır.

Nekroz ve Enfekte Nekroz

Ağır pankreatitte pankreasın veya çevresindeki dokuların bir bölümünde kanlanma kaybı ve doku ölümü gelişebilir. Bu durum nekroz olarak adlandırılır. Nekroz her zaman enfekte değildir ve steril nekrozda rutin cerrahi işlem gerekmeyebilir.

Enfeksiyon gelişmesi halinde antibiyotik tedavisi ve gerektiğinde drenaj veya nekrozun temizlenmesine yönelik işlemler gündeme gelir. Stabil hastalarda girişimin mümkün olduğunca yaklaşık dört hafta ertelenmesi, koleksiyonun çevresinde daha belirgin bir duvar oluşmasına zaman tanıyabilir. Güncel yaklaşım uygun hastalarda açık cerrahiden önce daha az invaziv yöntemleri tercih etmektedir.

Psödokist Pankreas Kisti: İzlem mi, Girişim mi?

Pankreatit sonrasında pankreas çevresinde sıvı koleksiyonları oluşabilir. Bunların bir bölümü zaman içerisinde kendiliğinden küçülebilir. Psödokist genellikle belirli bir süre geçtikten sonra duvar kazanmış sıvı koleksiyonunu ifade eder.

Her psödokistin boşaltılması gerekmez. Ağrıya, mide veya bağırsak basısına, enfeksiyona veya başka komplikasyonlara neden olan koleksiyonlarda endoskopik, radyolojik veya cerrahi drenaj düşünülebilir. Tedavi yalnızca kistin büyüklüğüne göre belirlenmez.

Kronik Pankreatit: Akuttan Farkı

Akut pankreatitte pankreas ani gelişen bir inflamasyon yaşarken kronik pankreatitte uzun süre devam eden hasar sonucunda pankreas dokusunda kalıcı değişiklikler ortaya çıkar. Tekrarlayan pankreatit atakları bazı hastalarda kronik sürece katkıda bulunabilir.

Kronik pankreatitte tekrarlayan veya sürekli karın ağrısı, kilo kaybı, yağlı dışkılama ve besinlerin yeterince sindirilememesi görülebilir. Hastalık ilerlediğinde pankreasın insülin üretiminin azalmasına bağlı diyabet de gelişebilir.

Pankreasın üç boyutlu illüstrasyonu

Taburcu Olduktan Sonra: Tekrarlamaması İçin

Pankreatit atağı sonrasında yalnızca mevcut belirtilerin düzelmesi değil, atağın nedeninin belirlenmesi önemlidir. Nedene yönelik önlem alınmaması yeni bir pankreatit atağı riskini artırabilir.

Bu nedenle taburculuk sonrası plan safra taşının varlığı, alkol tüketimi, trigliserit düzeyi ve kullanılan ilaçlar gibi kişisel faktörlere göre oluşturulur.

Beslenme ve Alkol

Pankreatit sonrası beslenme hastanın atağının şiddetine ve altta yatan nedene göre planlanmalıdır. Hastanın tolere ettiği ölçüde dengeli beslenmeye geçilir. Çok yağlı ve ağır öğünlerden kaçınmak özellikle safra taşı veya sindirim sorunları bulunan kişilerde yararlı olabilir.

Alkole bağlı pankreatit geçiren kişilerde alkolün bırakılması yeni atakların önlenmesinde temel adımlardan biridir. Trigliserit yüksekliği bulunan hastalarda ise beslenme düzeni ve gerekli tıbbi tedavi birlikte planlanmalıdır.

Safra Taşı Varsa Neden Beklenmemeli?

Safra taşına bağlı pankreatit geçiren bir kişide taşların yerinde bırakılması yeni bir taşın safra kanalına düşmesine ve pankreatitin tekrarlamasına yol açabilir.

Bu nedenle hafif safra taşı pankreatiti sonrasında uygun hastalarda safra kesesi ameliyatının gereksiz yere ileri tarihe bırakılmaması önemlidir. Ağır pankreatitte ise doğru zamanlama hastanın genel durumu ve pankreas çevresindeki komplikasyonlara göre belirlenir.

Kaynaklar

Pankreatit Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

 

Pankreatit Tamamen İyileşir mi?

Hafif akut pankreatit çoğu hastada uygun tedaviyle tamamen düzelebilir. Ancak ağır pankreatit pankreas dokusunda veya çevresindeki yapılarda kalıcı değişikliklere neden olabilir. Tekrarlayan ataklar ise kronik pankreatit gelişimiyle ilişkili olabilir.

Pankreatit Kaç Günde Geçer?

Hafif akut pankreatitte klinik düzelme birkaç gün içerisinde görülebilir. Orta veya ağır hastalıkta hastane tedavisi haftalar sürebilir. Nekroz veya enfeksiyon gelişmesi iyileşme süresini uzatabilir.

Pankreatitte Lipaz Kaç Olur?

Akut pankreatit tanısında lipazın normal üst sınırın üç katından daha yüksek olması kullanılan tanı kriterlerinden biridir. Ancak tek başına yüksek lipaz pankreatit tanısı koydurmaz. Hastanın ağrısı ve görüntüleme bulguları da birlikte değerlendirilir.

Pankreatit Kanser Anlamına Gelir mi?

Pankreatit ve pankreas kanseri aynı hastalık değildir. Bununla birlikte nedeni belirlenemeyen ve özellikle ileri yaşta ilk kez ortaya çıkan pankreatitte pankreasın ayrıntılı değerlendirilmesi gerekebilir. Güncel acg kılavuzu nedeni açıklanamayan 40 yaş üzerindeki hastalarda pankreas tümörünün olası nedenler arasında değerlendirilmesini önermektedir.

Pankreatit Tekrarlar mı?

Altta yatan neden ortadan kaldırılmazsa tekrarlayabilir. Safra taşlarının devam etmesi, alkol kullanımı veya kontrol edilmeyen trigliserit yüksekliği yeni ataklara zemin hazırlayabilir.

Pankreatitte Safra Kesesi Mutlaka Alınır mı?

Pankreatitin safra taşına bağlı olduğu doğrulandığında safra kesesinin alınması çoğu hastada yeni atakların önlenmesi amacıyla değerlendirilir. Ameliyatın zamanlaması hastalığın hafif veya ağır seyretmesine göre belirlenir.

Pankreatit Tedavisinde Antibiyotik Kullanılır mı?

Her akut pankreatit hastasına rutin antibiyotik verilmez. Antibiyotik özellikle enfekte pankreas nekrozu veya başka bir bakteriyel enfeksiyon düşünüldüğünde gündeme gelir. Steril inflamasyonu tedavi etmek amacıyla rutin antibiyotik kullanımı uygun değildir.

Pankreatit Sonrası Normal Beslenmeye Ne Zaman Geçilir?

Hafif pankreatitte bulantı ve kusma kontrol altına alındığında ve hasta beslenmeyi tolere edebildiğinde erken dönemde ağızdan beslenme başlanabilir. Güncel yaklaşım hastayı gereksiz yere günlerce aç bırakmak yerine klinik duruma göre beslenmeyi desteklemektedir.

 

Bu sayfada yer alan tüm haber ve içeriklerde belirtilen cerrahi veya girişimsel işlemlerin sonuçları kişiden kişiye değişiklik gösterebilir. Herhangi bir işleme karar vermeden önce, hekiminizden kapsamlı ve kişisel bir tıbbi değerlendirme almanız tavsiye edilir.
Op. Dr. Berkhan Savaşçın
Genel Cerrahi Uzmanı

Berkhan SAVAŞÇIN

Fıtık • Sindirim Sistemi Hastalıkları • Kanser Cerrahisi • Anal Hastalıklar

Dalak Nedir? Dalak Ağrısı Nedir?

Dalak Nedir? Dalak Ağrısı Nedir?

Dalak; karın bölgesinin sol üstünde (midenin sol tarafında) 9. Ve 12. Omurgalar arasında bulunan organdır. Süngere benzeyen bir yapıya sahip...

Safra Kesesi Taşı Belirtileri Nelerdir?

Safra Kesesi Taşı Belirtileri Nelerdir?

Safra kesesi taşı belirtileri en sık sağ üst karın bölgesinde aniden başlayan ağrı, ağrının sırta veya sağ omuza yayılması, bulantı ve kusma...

Safra Kesesi Şikayetleri

Safra Kesesi Şikayetleri

Safra kesesi şikayetleri özellikle yetişkinlerde yaşanan ve günlük yaşam konforunu önemli derecede etkileyen problemlerdir. Safra kesesi; ka...